VEDAT BULUT

Uygur ili Tokun’da Uygur hanı Batuhan varıdı

Tez kocayıp tez yürüp tüm Türk boyların topardı

An gelip soluk sayar oldu da

İki oglun Bilgehan ve Ertugan’ı yanına çıgradı

Dedi;

Ey ogullarım, dizlerimde fer, gözlerimde ışk kalmadı

Kocayıp kün batmaya üz tutmuşam

Yoldaşlarım kendem dost kılmışam

Yirmidört yoldaşımnan bunca il aldım

Sizlere oraları yurt kıldım

Onikisinin ışkı kafasında, onikisinin gücü bileğindedir

Hepsinin gözü ufukta, ayakları yerdedir

Ne kün batım ilin ne kün dogum ilin şu gözlerim gördü

Anca kocamak hep çevremi ördü

Artık men göçer olup, size deyip kaldım

Son günümde avazım göke saldım

Her biriniz altı akıllı, altı güçlü yoldaşımı üleşin

Atlar, oklar, sadaklar ve de

Şunca post, obalar sizler için üleşin

Biriniz kün batıma, biriniz kün doguma yollaşın

Bu koca han için dag ve deniz aşın

Bilin ki Batuhan göz gören her yere varıpdır

Görmediği yerler ise iki ogula dardır

Uygur sizin elinizde yücelsin

ve onun kösün yer ve gök tanrısı dinlesin

Ogullar agladı, ana agladı

An geldi, koca beyin ölümü ürekleri dagladı

Obanın delisi Shadad tek yaşın gözden salmadı

Dedi gerçek aglanacak güne çok kalmadı

Erk gider dedim giderdir

Mogol gelir dedim gelirdir

Ogullardan Ertugan kükredi, postun serip bagdaş kurup seslendi

Ey kardaş Bilgehan, otur yanıma da üleşelim dedi

Bilgehan yere çöküp, gözün dikip dinledi

Ertugan dedi; ey kardaş ben kün doguma giderim

Çünkü güç kündür kün ordan gelir bilerim

Bana Ertugan dediler, güçü severim kün batımda ben ne iderim

Bilgehan dedi; sözlerin sence doğrudur

Bu senin gibi erlerin huyudur

Sen dogdun, atı bindin, kılıç kuşandın

Küçük bir ogulken okun ufka attın

Elbet sen kün dogusunu seçersen hakkındır,

sen büyükümsün, bunun için üleştirmek senin hakkındır

Babam Batuhan altı akıllı, altı güçlü yoldaşı üleşmek öğütledi

Sence nasıl üleşmek dogru oladır deyip bekledi

Ertugan dedi, doguda güçe giderim o ki, mogol talanın ordadır

Akıllı yoldaş degil güçlü yoldaşlar bana gerek, altısı değil tümü bana gerek

Senin üleşmen neme gerek, sene oniki akıllı yoldaş verek

Bilgehan dedi ben kocalardan çok söz dinledim

Ne zaman ki koca sözü tutmayıp, kendim ettim zarar edip inledim

Babam han böyle buyurup dedi, hepsinden altışar alın söyledi

Ertugan postta dikeldi, alın büzüp kaşın çatıp söyledi

O ki sen dersin men büyüküm, üleşmem böyleydi

Atta, okta, obada babam hanın dedikleri dogrudur

Anca yoldaşlara gelipte, onun sözü egri duruptur

Bilgehan dedi kocalar sözün egri degildir

Onlar dedi kardaş kardaş kanı içerse uygur bitiptir

Kan dökülmeye diye küçük büyük kardaşa kulak veriptir

Bun için buyrukun başam geyip oniki akıllı yoldaşla kün batıma gidem

Anca unutma, kün dogar dogunun karnından

Söyle bana aparıp toplandığı yer nirdedir

Öte koyup güçün ırak edip narından

Biriktiği yurt oba il nirdedir

Bilmekteyim kün dogumundan çıkan kün ıldızlar ora gider

Dogunun gücü azalıp batının kün ıldızı artar

Senin küçük kardaşın sözün dinler

Bilesinki doguda kün biter, güç batar

Ayaga kalkıp, yoldaşlara avaz verdi

Ey oniki akıllı yoldaş oba toplayıp arkama düşün

Dönüp güçlü oniki yoldaşa seslendi

Azık yeyip el verdiğim yoldaşlar artık ayrılık geldi kapımıza

Bundan sonra il bölüşün

Shadad kaya başından çıgradı, tek yaşın gözden salmadı

Dedi gerçek aglanacak güne çok kalmadı

Erk gider dedim giderdir

Mogol gelir dedim gelirdir

Oba, at, ok, yay üleşildi

Kuzu yenip, kımız içilip güreşildi

Tan yeri ışık vurup kün vardı

Tüm Uygur atlanıp ayaklandı

Artık ayrılmak anı geliptir dediler

Gözlerin ırak yola verdiler

Ertegun Shadad’a seslendi sen hangi yöne istersin

Bizi mi yoksa Bilgehanı’mı seçersin

Shadad kaya başından dogruldu

Gözün bir doguya bir batıya ugrudu

Dedi ki; deliye akıl gerek, ayagımda fer, kolumda güç var

Anca deli güçe, güç deliye gelipdir dar

O ki bende akıl yoktur menim yönüm batı olsun

Oniki akıllı yoldaş menim kardaşım olsun

Obanın delisi Shadad tek yaşın gözden salmadı

Dedi gerçek aglanacak güne çok kalmadı

Erk gider dedim giderdir

Mogol gelir dedim gelirdir

Ogullar at bindi, kösler vurdu

Bilgehan batıya, Ertegun doguya yol tuttu

Kün Dogusu

Yol sürüp, iz bulup kün dogusun eylediler

Ertegun ve yoldaşları oraya yurt dediler

Ertegun dedi ey oniki güçlü yoldaş bize güç gerek

Güç ili il kılar, yurtu yurt, kurtu kurt kılar

Onikinizin gücü bize yeter diyek

Her an başbaşa verek karar

Oba kurup, ocak kaynattılar

Yorgundular terlerin attılar

Gece olup otaklara çekildiler

Shadad’ı ne anladılar ne bildiler

Oniki güçlü yoldaşdan Sakır bey Ertegun otagan gitti

Gece anın demip Erteguna seslendi

 Ey kün dogusunun hanı Ertegun han

Sana diyeceklerim vardır bilesin

Diger yoldaşlar güçlüdür, anca sözleri yalan

Senin onların aklına yoktur gereğin

Biz onlara danışmadan başbaşa konuşalım

Ondan sonra yoldaşların sözün alalım

Biz verdikten sonra dogru karar

Onların sözü bize neye yarar

Sözlerimi gizli tutasın, onların nazın çekmeyesin

Sen gibi hanın en gerçek yoldaşı Sakır beydir bilesin

Ertegun dedi; Güç kararı ister, karar az adam ister

Onikiden ürür mü güçe yolun kısası

Sakır bey sözün onlarınkin elbet keser

Olur mu sana yoldaş hanın tasası

Sakır bey başın kalkıp dedi; Bilirim sen hansın mense yoldaşın

Yoldaşların her birisinin senin otagında gözü var

Eger inanırsan men seni seven bir kardaşın

Onlara yurdu etme geniş, eyle dar

Yoldaşların güçü bileğinde, savaşmak onlara yaraşır

Onlar ikimizin kararına ne karışır

Onları mogol üsten sal, göresin onlar hepisin bitirir

Mogol malın senin otagan getirir

Ölürlerse bilesin az ortağın kalıptır

Yaban azaldıkça senin erkin göke kalkıptır

Kün dogdu kün battı, künler dogdu yine battı

Onbir yoldaşın atlıları yurda yurt kattı

Ertegun kün dogusuna oldu han

Sakır beyse ona yakın oturan

Sakır bey dedi; imdi artık yurt senindir

Mogollar senin esirindir

İstiyorsan yurdu sürek kılmak

Sana yakışır onlara kıymayıp yanına er kılmak

Onlar orduna güç katar

Yakışır mı senin gibi hana vurmak kırmak

Anca bilesin diger yoldaşlar seni kün gelir satar

Han işidir dengi kılıp mogolları yanan almak

Kardaş kardaş kanı dökmez bilirsin

Hangisi başkaldırsa onu mogollara verirsin

Böyle olur güçlü han, yurtu çöremeyen han

Hem bilirsin onların her sözün yalan

Sarı beyin gözü otagında postundadır

Kara beyin aklı fikri talandadır

Beylerden Enir bey Sarı beyin sözünde gezer

Tugrul bey yatar pusuda sıradadır

Senin gerçek yoldaşın men bunları sezer

Gücü ile senin yanındadır

Beylerin dördü yurdu yurt etmek bizim elimizdendir der

Diğer dördü imdi kalsa bile yarın karara bağlamalı

Anı gelende sür bunları giden gider

Gitmezlerse anaları avratları ağlamalı

Ertegun dedi; Ne iyi sen varsın Sakır yoldaş

Sen olmazsan bunları bilmezimdir

Seni artık kıldım kendime kardaş

Canım giderimiş ayırdan etmezimdir

Mogollara kıymak yok onlar orduma erdir

İznim vardır üresinler benim yurdum onlara yerdir

Kün dogdu kün battı, künler dogdu yine battı

Bir seher anı obaya biri geldi Shadaddı

Onbir yoldaş ona vardı, el verip sarıptı

Dediler kün batısında ne olup varıptı

Shadad dedi nicedir Ertegun Han ve Sakır

Gözlerin yoldaş gözleren degip sordu

Hepsi başın egik bakıptır

Biri dikelip durdu

Dedi; Ertegun Han mogolları kardaşımız kıldı

Onları ordumuza kattı

Başbaşa verip karar kılacağız deyipti

Anca bize buyruk salıp edipti

İmdi Sakır beyi bize baş etti

Mogollar arasında bizi candan korkar eyledi

Shadad tek yaşın gözden salmadı

Dedi gerçek aglanacak güne çok kalmadı

Erk gider dedim giderdir

Mogol gelir dedim gelirdir

Shadad arkasın döndü, kün battı

geldiği yöne tiz vardı

Sakır bey Ertegun Hanın otagan daldı

Hanım dedi; Shadad geldi yurda vardı

Bunda bir iş vardır bilirim

Onbir yoldaşı görüp seni beni tanımadı

Ben derim onbir yoldaş sözün yalan söyledi

Bizi yoktan yere faş eyledi

Artık derim zamanı gelmiştir

Yoldaş demeye dilim varmaz onlara

Beylerin başbaşa vermiştir

Vermek anıdır onları mogollara

Ertegun Han otaktan fırladı

Avaz edip kızgın olup parladı

Sarı beyin koptu kellesi, Enir beyin uçtu atının yelesi

Kara bey kanlara bulanıp, öldü beylerin hepisi

Sakır bey dedi; Hana bu yakışır

Kim ki baş kaldırır ulu Hana

Bir tek topraga yaraşır

Kanı akar yine kana

Kün dogdu kün battı, künler dogdu yine battı

Ertegun Han kocadı, diz kırıp bir duvara yaslandı

Mogollar üredi, yeni fikirler türedi

Dedi mogollar imdi Ertugrul Han kocadır

Bizim eski yurdumuz nireydi

Onbir beyi urduk imdi topraktadır

Uygur bize buyruk kıla mı?

Bizde bu güç vardır indirdik onbir beyi

Şimdi Ertugrul Handa sıra mı?

Kim dinler bundan sonra Uygur beyi

Kün dogdu kün battı

Otagı mogol sardı

Sakır bey agladı, dedi men sizi orduya er etmişem

Sizleri kendime kardaş bilmişem

Ertugrul bey kocayıptır, sizlere bir baş gerek

Düşünün bir menden başka size kim gerek

İsterseniz Hanı işte burdadır, canı size olsun

Ondan sonra Han men Sakır bey olsun

Ertugrul Han inledi, gözünden yaş aktı

Kanlar içinde cansız uygurlara baktı

Dedi; imdi anladım babam Han sözü dogruymuş

Yalın güç elden akan suyumuş

Sana inandım ey Sakır bey

Kalkın artık topraktan beylerim hey

Nasıl kıydım sizlere, verdim mogola

İmdi yalnızım aglarım uygura

Serpildi oklar havaya, düştü Ertugrul Han yere

Mogol koşup vardı Sakır beye

Sakır bey dedi; anladım erk sadık er isterimiş

Bilmezdim güç elden akan sudur

Ecel böyle kapıya gelirimiş

Yalnız beyin sonu budur

Parladı mogolun kılıcı havada

Bedeni uzandı Sakır beyin topraka

Kün dogusu mogola yurt oldu

Shadad’ın sözü yerin buldu

Kün Batısı

Yol sürüp, iz bulup kün batısın eylediler

Bilgehan ve yoldaşları oraya yurt dediler

Bilgehan dedi ey oniki akıllı yoldaş bize akıl gerek

Akıl ili il kılar, yurtu yurt, kurtu kurt kılar

Onikinizin aklı bize yeter diyek

Her an başbaşa verek karar

Oba kurup, ocak kaynattılar

Yorgundular terlerin attılar

Gece olup otaklara çekildiler

Shadad’ı hem anladılar hem bildiler

Oniki akıllı yoldaş Bilgehan otagan gitti

Seher çöreğin bir yeyip Bilgehana seslendi

Ey kün batısının hanı Bilgehan

Sana diyeceklerimiz vardır bilesin

Biz yoldaşların güçlü değiliz inan

Anca akıl güce yeğdir diyesin

Biz verdikten sonra dogru karar

Mogolun gücü neye yarar

Sözlerimizi tutasın, hepimizi toplayasın

Sen gibi hanın yoldaşlarını biz yapasın

Bilgehan dedi; Yurt akıl ister, akıl hepinizi ister

Onikiden ürür yolun kısası

Sizlerin aklı mogol gücün elbet keser

Olur mu size yoldaş hanın tasası

Kün dogdu kün battı, künler dogdu yine battı

Oniki yoldaşın atlıları yurda yurt kattı

Bilgehan kün dogusuna oldu han

Oniki yoldaş ona yakın oturan

Yoldaşlar dedi; imdi artık yurt senindir

Mogollar senin esirindir

İstiyorsan yurdu sürek kılmak

Sana yakışır onlara kıymayıp yanına er kılmak

Onlar orduna güç katar

Yakışır mı  Bilgehana vurmak kırmak

Anca bilesin mogol uygura fit salar

Mogol seni kün gelir sarar

Bir tek yolu var onlara buyrukun yürüsün

Kulak ver bizi iyi dinle

Aklın yararın en son görürsün

Çünkü biz oluptur hep senle

Kün anı bizleri vurup döğesin

Mogollar bunu göresin

Bizlere yakın durmayıp sözümüz yere vurasın

Mogollar bunu göresin

Biz dagılıp obalara kesip erkin duralım

Anca geceleri yanan varalım

Mogol pirlerin bilip sana muştulamalı

Bilesin mogol pirsiz olamaz

Anı gelende hepsini kuştulamalı

Mogol pirsiz başın kaldıramaz

Böyle olur güçlü han, yurtu çöremeyen han

Hem bilirsin mogolun işidir talan

Anı gelende sür pirleri giden gider

Gitmezlerse anaları avratları ağlamalı

Bu erk anca böyle sürer

Birliği erki sağlamalı

Bilgehan dedi; Ne iyi siz varsınız yoldaşlar

Siz olmazsanız bunları bilmezimdir

Sizi artık kıldım kendime kardaşlar

Canım giderimiş ayırdan etmezimdir

Mogollara kıymak yok onlar orduma erdir

İznim vardır üresinler benim yurdum onlara yerdir

Kün dogdu kün battı, künler dogdu yine battı

Kün anı oniki yoldaş hep ayrı oturdu ayrı kalktı

Böke bey Satı beye ters baktı, Kurt bey Çine beye çelme attı

Beylerin dördü bir, beşi bir oturdu

Bugra bey Kutsa beyin ayranını az koydu

Bunu gören mogol pirler sevindi

Uygurun sonu geldi diye gerindi

Her biri beylere yanaşıp elin verdi

Sırlarını yele verdi

Kün battı Mogol yattı

Yoldaşlar Bilgehanın otağan aktı

Mogol fitlerin bilir oldular

Pirlerini sayar oldular

Bir gece anı obadan biri gitti Shadaddı

Oniki yoldaş serzenip duraptı

Dediler Shadad nire gitti,

Delidir bu nasıl itti

Shadad döndü yolundan bir seher

Yanın sardı yoldaşlar birer birer

Dediler muştusuz nire gittin

Bilmezidik nasıl ittin

Söyledi Shadad nicedir seri uygurun doguda

Dedi doguda uygur tozuptur

Gözün değip toprakta

Dedi Ertugrul Han yakın sonun buluptur

Shadad tek yaşın gözden salmadı

Dedi gerçek aglanacak güne çok kalmadı

Erk gider dedim giderdir

Mogol gelir dedim gelirdir

Oniki yoldaş Bilgehanın otagan daldı

Hanım dediler; Shadad geldi yurda vardı

Doguda mogol azarmış

Ertugrul Hana toprak kazarmış

Artık deriz zamanı gelmiştir

Kardaş demeye dilimiz varmaz mogollara

Mogol pirleri başbaşa vermiştir

Vurmak anıdır onlara

Bilgehan otaktan fırladı

Avaz edip engin olup parladı

Mogol pirlerin koptu kellesi,

Göçtü fitnecilerin hepisi

Yoldaşlar dedi; Hana bu yakışır

Kim ki baş kaldırır ulu Hana

Bir tek topraga yaraşır

Kanı akar yine kana

At sürüp, kol eyleyip her biri kün dogusuna vardı

Tasaları Batuhan oglu Ertugrul Handı

Gördüler Ertugrul Han yerdedir

Obanın ocagı sönmüş kanı serdedir

Kılıçları parladı, okları havalandı

Mogolların topu avlandı

Koştu Bilgehan kardaşına

Diz urup çöktü onun başına

Ertugrul Han gözün açtı

Gözünden yaşlar aktı

Dedi; Babam han haklıymış

Bilemedim aklın güce yeğini

Erk bilgelikte saklıymış

Anlayamadım senin üreğini

Sakır bey aldı aklım başımdan

Övgü dolu sözleri zehirimiş

İmdi kim övünür başım taşından

Ecel böyle yazık gelirmiş

Dedi ve başı düştü kardaşının göksüne

Kardaş acı baktı kardaş üzüne

Shadad dedi imdi erkin anıdır

Akan uygur kanıdır

Uygur kanı topraga bereket verir

Bundan sonra ne mogol ne çinli gelir

Uygur töresidir oniki akıllı yeğdir

Anca oniki güçlü yoldaş gerektir

Tut baban Batuhan yolunu, seç yeni yoldaşlar

Bilesin ey ögütle ogullarına

Eğer onlarsa Han olacak kardaşlar

Hepsinden üleşerek birlikte barına

Kün dogdu kün battı, künler dogdu yine battı

Bilgehan kocadı, dizi kırıp bir duvara yaslandı

Mogollar üredi, yeni erler türedi

Dediler mogollar imdi Bilgehan kocadır

Anmadılar eski yurtları nireydi

Yirmidört bey imdi otagdadır

Uygur bize buyruk kılacak?

Bizde ne pir ne güç yoktur

Bilgehan oglu Toloyhan han olacak?

Biz dinleriz Uygur beyi başka yolu yoktur

Shadad dedi; varıdım üçbin yıl önce

Uygur töresin bilirem

Oluptur üçbin yıl bitipte

Yine özyurdam gelirem

Mogol pirin yine dogar

Oba delin yine dogar

Shadad gider Shadad gelir

Deli gider deli gelir

Yine özyurdam gelirem

Yine Uygur anadan süt emerem

Uygur ogul; gücü akla yegleme

Akıl gücü geri getiriptir

Avaz verip boşa terleme

Sen töreden ıraksan Mogol geliptir